Aangrijpend! Platvloers! Weinigzeggend! Oordeel? Vonnis? Waarheid?

De Mythe van Objectieve Theaterkritieken

De kunstpagina van een landelijke krant op een willekeurige maandagochtend; de recensies koppen als volgt: 'Albee biedt te weinig ruimte voor fantasie' en 'Begenadigd actrice is matige zangeres'. Er is geen weg terug. De schrik van vele regisseurs en spelers is vetgedrukt in een oplage van duizenden exemplaren door iedereen te lezen: de genadeloze theaterkritiek.

Over smaak valt te twisten en over goede smaak zeker. De inhoud en juistheid van een theaterrecensie wordt vaak door spelers en theatermakers dagenlang nabesproken. Ieder woord wordt zorgvuldig gewogen op een weegschaal die het interpretatiegehalte en de subjectiviteit van de criticus moet weergeven. Het schrijven van een goede recensie is niet eenvoudig. De theatercriticus neemt waar, analyseert, interpreteert en velt een oordeel. Maar uit welke argumenten bestaat een goede theaterkritiek? En moet een theatercriticus een theatervoorstelling in het amateur-circuit anders beoordelen?

De theaterkritiek behoorde vroeger tot de literaire kritiek. Tegenwoordig is de theaterrecensie een eigen kritiekvorm die specifieke vakkennis en een professionele attitude verlangt. Mocht een recensent rond 1960 nog tweeduizend woorden gebruiken voor zijn oordeel, nu moet datzelfde waardeoordeel in vier á vijfhonderd woorden worden gevangen. Zo beknopt mogelijk schrijven is al jaren het devies!

Zonder ogen en oren is recenseren uit den boze. Om kunst te kunnen waarnemen en waarderen moet de theatercriticus zich realiseren dat hij vanuit zijn referentiekader naar een voorstelling kijkt. Dit betekent voor hem dat hij in de theaterkritiek datgene wat hij gezien heeft in woorden moet vangen op een manier die recht doet aan de voorstelling die hij heeft gezien.

Een theaterkritiek velt een oordeel. Daarom moet een theaterkritiek goed onderbouwd zijn met heldere en juiste argumenten. De theatercriticus moet in ieder geval rekening houden met vier bestanddelen in zijn kritiek: 1) Het verstrekken van achtergrondinformatie. Dit betekent dat een recensent in zijn theaterkritiek het artistieke beleid waarbinnen de voorstelling is uitgebracht kan noemen, een opvallend weetje over de hoofdrolspeler kan vermelden, of de koerswijziging van het gezelschap kan toelichten.
2) De beschrijving van de voorstelling. Niet de gehele voorstelling uitgewerkt op papier, maar een selectie van opvallende elementen gezien tekst, vormgeving, spel, speelstijl en genre (komedie, thriller, tragedie)
3) De interpretatie van de voorstelling. De regisseur wil met de voorstelling een verhaal vertellen, hoe zie je dit terug in de voorstelling?
4) De evaluatie van de voorstelling. Met zijn evaluatie en dus waardering oordeelt de theatercriticus over de voorstelling.

Caroline Barmentlo (1963) is docent Taalbeheersing op de opleiding Docent Drama in Zwolle. In het tweede jaar van de opleiding doceert zij lessen in het schrijven van theaterkritieken. Over het schrijven van recensies zegt zij het volgende:

Concreet maken
"De recensent is een soort verkenner, hij signaleert of een theatervoorstelling het bezoeken waard is. Je moet technisch kunnen kijken, ook als je meer dan honderd voorstellingen per jaar ziet. Dat is soms lastig, maar onderschat de 'vervoering van kunst' niet. Als jij hetzelfde toneelstuk al in verschillende, uiteenlopende interpretaties hebt gezien, betekent dat nog niet dat jij er genoeg van hebt. Uiteindelijk moet de recensent zijn gevoel concreet maken: 'Ik ben ontroerd, hoe komt dat?'"

Beeldend recenseren
"Ik vind dat een recensent zo moet kunnen schrijven dat de lezer beelden krijgt. Een goede recensie doet een appél op de verbeelding van de lezer. Ik houd niet van lege woorden als mooi en leuk en fraai. Daar krijg ik geen beelden bij. Maar door voorbeelden op te nemen in je argumentatie en vergelijkingen te maken kun je beeldend recenseren. De recensent moet zijn waardering uitdrukken in concrete waarnemingen."

Verschil professioneel- en amateurtheater
"Professionele theatermakers maken kunst. Bij amateurs is er niet direct sprake van een kunstuiting. Zij gebruiken theater meer als middel om met elkaar te kunnen verkeren. Daar moet je als recensent rekening mee houden. Je hebt meer achtergrondinformatie nodig om te kunnen evalueren: wat was de doelstelling, hoe lang hebben ze eraan gewerkt, enz. Bij professioneel theater wordt vaak de regisseur ter verantwoording geroepen: hij kiest voor een bepaalde speelstijl; hij laat zijn spelers op een bepaalde manier spelen. Bij amateurs staan vaak de spelers centraal met hun mogelijkheden en beperkingen. Amateurs zitten in een socialer werkproces dan beroepsspelers. Met dat verschil moet je rekening houden."

Recensent als weerklank
"Een van de grootse valkuilen is het ontbreken van objectiviteit in een recensie. Ook al is het onmogelijk een toneelstuk geheel objectief te beschrijven. Als de regisseur erg zijn best heeft gedaan om binnen een bepaalde trend te blijven, dan moet je daar als recensent doorheen kijken. Veel geweld, ingewikkeld taalgebruik; het zijn allemaal ingrediënten om de kijker af te leiden van het ontbreken van de boodschap van de maker. Maar dat moet een recensieschrijver wel door hebben. Als tijdens een voorstelling een deel van het publiek wegloopt, dan moet je daar iets mee. Je moet niet je eigen meninkje gaan zitten vormen, nee, het publiek moet een weerklank vinden bij jou."

Kenmerken goed geschreven recensie
"Het schrijven van een goede recensie vereist vakkennis. In een goed geschreven recensie wordt de betekenis van de voorstelling helder uitgelicht, ook als de bedoeling van de regisseur niet duidelijk is. Daarnaast is de evaluatie belangrijk. Daarin moet de recensent de lezer overtuigen door middel van argumenten. Naïeve recensieschrijvers maken vaak gebruik van realistische argumenten. Dit zijn argumenten die de voorstelling vergelijken met de werkelijkheid. Zij gebruiken zinnen als 'het lijkt net echt' of 'de voorstelling geeft een vertekend beeld van de werkelijkheid'. Vaak vinden lezers een voorstelling de moeite waard op basis van deze realistische argumenten."

Kunst of …
Over de vraag of een recensent rekening moet houden met het feit dat hij naar een amateurproductie kijkt, zijn de meningen sterk verdeeld. Aan de ene kant worden amateurs voorzichtig beoordeelt onder het mom van 'maar ze hebben er zo hard aan gewerkt'. Aan de andere kant spelen zij vol pretenties in de plaatselijke schouwburg. Caroline: "Ik vind dat je onderscheid moet maken, juist omdat amateurtheater een sociale functie heeft. Je kunt amateurs niet beoordelen als professionals, want dat zijn ze niet."

Trillende handen
En dan is het maandag. Je wacht op de stadseditie van de krant. Voor het eerste exemplaar loop je speciaal naar de krantenkiosk om de hoek. Met trillende handen blader je naar de pagina 'Kunst en Cultuur' en je slaat je publiekelijk lot gade…
Een slechte recensie is voor iedereen die aan de voorstelling heeft meegewerkt vervelend: een slechte slecht geschreven recensie nog erger. Caroline: "Ik denk dat theatermakers, ook in het amateur-circuit, er baat bij hebben als ze de recensie zélf weten te beoordelen en op waarde weten te schatten. Een goede recensie betekent niet alleen dat de voorstelling geprezen wordt, maar ook dat de tekst op zichzelf van goede kwaliteit is. Niemand heeft iets aan een recensie waarin het oordeel niet gefundeerd is, ook al wordt de uitvoering geprezen. Andersom kan een regisseur heel wat opsteken van een goede recensie waarin de voorstelling er slecht vanaf komt."