Lectoraat Nieuwe Theatraliteit onderzoekt de actualiteit van theater

Belangrijk is dat het project een interdisciplinair onderzoek is in theorie en praktijk. Er wordt niet alleen gebruik gemaakt van verschillende onderzoeksmethoden, maar ook wordt het onderzoek in de praktijk vormgegeven dankzij samenwerkingsverbanden met het Noord Nederlands Toneel, het Ro Theater en ZT Hollandia. Maar ook krijgt het onderzoek vorm in het theateronderwijs: de hogeschool voor de Kunsten Fontys, Hogeschool Zuyd en de Design Academy Eindhoven onderzoeken samen de praktijk van de deze deelgebieden.

deelproject openbaarheid
In het deelproject Theatraliteit en Openbaarheid worden de podiumkunsten bestudeerd in samenhang met hedendaagse wereld-, maatschappij-, en mensbeelden. Er wordt vooral gekeken naar de rol die theater inneemt of in zou kunnen nemen in het publieke debat over cultuur en samenleving. Daarbij wordt ook aandacht besteed aan de functies en verantwoordelijkheden die deze rol met zich meebrengt wat betreft acteurs, regisseurs en theatraal performers. Theatraliteit en Openbaarheid, opgezet en uitgevoerd in samenwerking met regisseur Johan Simons en zijn gezelschap ZT Hollandia, is in eerste instantie een literatuuronderzoek waarbij onder andere de volgende vragen centraal staan: -In hoeverre kunnen acteurs en theatraal performers 'cultuurdragers' zijn? -Welke kennis en vaardigheden zijn nodig deze rol te vervullen? -In hoeverre hebben theatermakers die met hun voorstellingen een bijdrage willen leveren aan het politieke en morele debat een bepaald type acteur voor ogen?

Patricia de Kort, verantwoordelijk voor de zakelijke organisatie van het lectoraat, zegt hierover het volgende: "Je moet als theatermaker altijd positie kiezen. Je moet ergens iets van vinden. Ook als je vindt dat theater l'art pour l'art moet zijn voor een handje vol ingewijden. We merken dat de huidige studenten op de Toneel Academie steeds meer maatschappelijk geëngageerd worden. Politieke thema's als Irak en onze conservatieve regering zijn actueel, daar maken ze voorstellingen over. Bij deze tendens sluit het deelproject Openbaarheid naadloos aan."

ZIJ, IK en WIJ
Frank Mineur, docent cultuurbeschouwing Toneelacademie Maastricht en projectleider Openbaarheid, stelt in een kort essay het volgende aan de orde. Hij noemt drie soorten vragen die theater bij het publiek kan oproepen: de ZIJ-, de IK, en WIJ-vragen. De ZIJ-vragen die het publiek kan stellen hebben te maken met de acteurs of personages. 'Goh, hoe doen die acteurs dat toch' of 'Krijgen die personages elkaar of niet?' Bij IK-vragen staat identificatie centraal: 'waarom vind ik dat personage zo vreselijk?' of 'Ga ik ook zo met mijn moeder om?' De WIJ-vragen vragen naar iemands plek in de samenleving: 'leef ik inderdaad in een egoïstische maatschappij? En 'Is er wel zoveel veranderd sinds de koude oorlog?' Frank Mineur beweert dat juist deze laatste vragen te weinig worden gesteld in het huidige aanbod van theatervoorstellingen. Want bij het stellen van WIJ-vragen dringt de wereld pas binnen in een besloten ruimte als een theaterzaal.

deelgebied taal
In het deelgebied Theatraliteit en Taal worden de podiumkunsten bestudeerd vanuit het perspectief van taal en de overdracht van tekst. Dit deelgebied richt zich op drie hoofdthema's: klassieke theatertaal, hedendaagse theatertaal en de praktijk en acteren in een tweede, vreemde taal. Voor een groot deel voltrekt dit onderzoek zich in de praktijk. Regisseur Koos Terpstra en zijn gezelschap het Noord Nederlands Toneel heeft dit project -in samenspraak met anderen- opgezet en uitgevoerd. Binnen dit deelgebied hebben een aantal studenten van de toneelacademie een Duits stuk ingestudeerd en dat vervolgens in Berlijn gespeeld. Patricia de Kort: "Taal speelt een grote rol op de toneelschool van Maastricht. We zitten hier in een 'talig 'gebied: Vlaams, Duits en Nederlands komen hier samen. Als je meerdere talen beheerst, kun je jezelf internationaal profileren. Maar ook een onderzoek naar hoe acteurs hun teksten leren, of over hoe je als acteur klassieke teksten eigen maakt, valt onder dit deelgebied."

spelen in andere taal
Ook een onderzoek naar het spelen in een andere taal staat binnen het deelgebied Taal centraal. Om inzicht te krijgen naar wat er zoal komt kijken bij het werken in een vreemde taal, werden acteurs geïnterviewd die bij een buitenlands gezelschap speelden. Onder andere Jochum ten Haaf (speelde Vincent van Gogh bij het National Theatre in Londen) en Jeroen Willems (speelde de monoloog Twee Stemmen in het Engels en het Duits) vertellen over de meerwaarde van spelen in een andere taal. Het verschafte hen beide inzicht in de taal, theater, acteren, klank en theatertradities van onze buurlanden. Jeroen Willems noemde het een flinke verrijking en hij is er makkelijker door gaan spelen: 'je begrijpt op een nieuwe manier wat je aan het doen bent als speler.'

deelgebied technologie
In het deelgebied Theatraliteit en Technologie wordt onderzoek gedaan naar de toepassingsmogelijkheden van digitale video- en audiotechnologieen in theatervoorstellingen. Dit omdat deze technieken een steeds prominentere plek innemen in de hedendaagse podiumkunsten. Daarbij moet dit deelgebied inzicht verschaffen in de specifieke talenten en competenties waarop acteurs en regisseurs van multimediale projecten zullen worden aangesproken. Theatraliteit en Technologie wordt opgezet en uitgevoerd in samenspraak met regisseur Guy Cassiers en diens gezelschap het Ro Theater. Patricia de Kort: "Het is ook een praktisch deelgebied. Het gaat bijvoorbeeld over het gebruik van microfonen, over beaming, over het gebruik van speciale apparatuur in voorstellingen. Maar ook richt dit deelgebied zich op de vraag: hoe beïnvloedt de technologie de theatrale vertelling, wat is de rol van de acteur in een multimediale voorstelling en is deze digitale revolutie een vloek of juist een zegen voor het culturele leven?"

de snelweg
In het deelgebied technologie viel onder andere het pilotproject: De snelweg. Een project waar HBO-kunstvakstudenten in 2002/2003 een interdisciplinair project startten rondom het thema 'De snelweg'. Vanuit verschillende disciplines waaronder dans, theater, beeldende kunst en design werd een product gemaakt dat zowel voorstelling, presentatie, tentoonstelling als installatie werd genoemd. Een intensief, maar leerzaam project waarin volop gebruik werd gemaakt van multimediale middelen. De resultaten en conclusies van dit project zijn te lezen in het zoekboek 1.

theater4daagse
De meeste onderzoeksactiviteiten zijn nog in volle gang. Ieder deelgebied heeft een eigen projectleider. Iedere twee weken hebben de drie projectleiders overleg met de lector Chiel Kattenbelt. In die overleggen worden nieuwe projecten bedacht en wordt de voortgang van de bestaande projecten besproken. Ieder jaar vindt er een symposium plaats waarin de stand van zaken van het lectoraat Nieuwe Theatraliteit uiteengezet wordt. Tijdens de Theater4daagse worden workshops gegeven die te maken hebben met de onderzoeksgebieden taal, openbaarheid en technologie.

In april 2004 gaf dit lectoraat een stand van zaken uit in boekvorm. Dit zoekboek 1 is voor 5 euro (inclusief verzendkosten) te bestellen via p.dekort@hszuyd.nl